Rus Çaprazı ve Nüfus Piramidindeki Akisler

Yazar: Yusuf Mert ÜSTÜN

Editör: Muhammet ALAN

Yayımlanma Tarihi: 02.06.2019

Anahtar Kelimeler

# Rusya Demografisi

# Rus Çaprazı Nedir?

# Rusya Nüfus Piramidi

Rus Çaprazı

“Rus Çaprazı” SSCB’nin yıkılması süreciyle aynı zamanda meydana gelmiş demografik trendin adıdır. Rus çaprazı, 1980’li yılların sonundan başlayarak azalan doğum oranları ve artan ölüm oranlarını belirtmek için kullanılır. İngilizcede “Russian Cross” olarak bilinir, bu isim ölüm-doğum oranlarının grafik üzerinde oluşturduğu şekilden ileri gelmektedir. Cross aynı zamanda haç anlamına da gelir ki bu da mezarlıklardaki haçlardan yola çıkarak artan ölüm oranlarına bir göndermedir. Rus çaprazı daha çok Ruslar ve Rusya’yla özdeşleşmiş olsa bile adının aksine Sovyetler Birliğinin Avrupa kısmındaki pek çok millette veya ülkede/bölgede görülmüş bir nüfus eğilimidir. Daha ziyade Müslüman ve Kafkasyalı olan halklar aile geleneklerini daha çok koruyabildiklerinden bu durumdan daha az etkilendiler. Bu sebepten Rusya’nın nüfus yapısında değişimler gerçekleşmektedir.

Rs_1.png

1950-2017 Yılları Arasında Doğal Nüfus Artışı [1]

Rs_2.png

1950-2017 Yılları Arasında Doğal Nüfus Artışı (Binde) [1]

SSCB’nin son yıllarında Sovyetler Birliği’nin yaşadığı sosyo-politik ve ekonomik sorunların yanına birliğin özellikle batısında meydana gelen yaşam tarzı değişiminin birleşmesi nüfus eğiliminde pek çok değişikliği beraberinde getirdi.

SSCB’nin son yıllarında artan siyasi krizler halk üzerinde olumsuz etkiler yaptı. Çünkü artık yiyecek bulma konusu bile fakir halk arasında korkulan bir durum olmaya başlamış, bazı tüketim mallarının raflara konamaması normalleşmişti. Bir zamanlar ileri sayılabilecek sağlık hizmetleri malzeme yetersizliğinden dolayı gerilemişti, ayrıca temel ilaçların bile bulunmasının zorlaştığı bir ortam mevcuttu.

Daha önce hiç olmadığı kadar yaygınlaşan alkolizmin özellikle yetişkin erkek nüfustaki ortalama beklenen yaşam süresini ciddi biçimde azaltmaya başladı, ayrıca alkolizmin aile yapısı üzerindeki olumsuz etkisi de doğum oranlarını olumsuz yönde etkiledi. Andropov ve Gorbaçov gibi liderler alkolizmin getirdiği sorunların farkına varan nüfus bilimcilerin raporlarından hareketle, alkolizme savaş açtılar. Yöneticiler alkolizmin önünü almak için her ne kadar yasalar çıkarsa da (karaborsaya düşen) alkol tüketimiyle baş edemediler, ayrıca kaçak içkilerden zehirlenmelerin artışı bu yasların uygulamadan yavaşça silinmesine neden oldu. Sağlık hizmetlerinin kötüye gidişi ve alkolizm sonucu olarak Rusya, SSCB’nin kurulmasıyla 1960’lı yıllara kadar başarıyla artmasına rağmen günümüzde dahi gelişmiş ülkeler içinde erkeklerde en düşük beklenen yaşam süresine ve kadın-erkek yaşam süresi beklentisinde en yüksek farka sahip ülkedir.

Bahsedilen diğer sebeplerle birlikte ölüm oranları her geçen yıl artarak 1992’de, doğum oranları ile eşitlendi ve (2013-2015 seneleri hariç) doğum oranlarının üzerinde bir seyir gösterdi. Aslında bu Rusya’da görülen ilk doğal nüfus azalması değildir, ancak modern Rusya’daki ilk barış zamanı nüfus azalmasıdır.

1992’den bu yana doğum oranlarının üzerinde olan ölüm oranları 2000’li yıllardan itibaren bir nebze azalmıştır. Yine 2000’li yıllardan bu yana çok küçük miktarda da olsa artan doğum oranları sayesinde 2013’te doğal nüfus artışı pozitif yönde olmuştur. Bu durumda Rus çaprazının, - yine grafiklerde yaptığı şekilden dolayı - “Rus Altıgenine” dönüştüğü söylenmiş ancak pozitif yönlü nüfus değişimi yalnızca üç yıl sürmüş tekrar negatif yöne dönmüştür. Rusya Federasyonu devlet başkanı Vladimir Putin 6 Mayıs 2006’da parlamentoda yaptığı konuşmada bu konuyu “Çağdaş Rusya'nın en akut sorunu” olarak tanımlamıştır. Aslında 20. Yüzyılın başında Rusya’daki doğum oranları Batı Avrupa’daki ülkelere kıyasla yüksek bir seviyedeydi, ancak günümüzde oldukça düşük bir seviyededir. Öyle ki 1920’lerde kadın başına düşen çocuk sayısı 7,5’tan 1994’te 1,4’e düşmüştür. Yine de son yıllarda, Rusya’da kadınların evlenme ve ilk çocuk sahibi olma yılında bir düşüş gözlenmiştir ki bu durum onu Batı Avrupa’daki devletlerin nüfus yapısından ayıran bir durumdur. Ayrıca kürtaj yaptırma oranının da artışı doğal nüfus artış hızını olumsuz yönde etkilemiştir. Son yıllardaki düşüşün en büyük sebeplerinden biri de kuşkusuz “Rusya nüfus piramidindeki bir sonraki akis veya ekodur”.

Rusya nüfus piramidindeki akisler veya ekolar

Nüfus piramidindeki şekilsel bozukluklar – yani ani girinti çıkıntılar – nüfusu etkilemiş büyük olaylara karşılık gelmektedir. Rusya nüfusunu büyük ölçüde etkilemiş olaylar olan Rus İç Savaşı ve II. Dünya Savaşı’nın nüfus üzerindeki etkileri hala sürmektedir. Şekil II de görülebileceği gibi piramidin II. Dünya Savaşı’nın yaşandığı yıllara denk gelen kısımda kadın sayısı erkek sayısından oldukça fazladır. Bu durum II. Dünya Savaşı’nda ölen Sovyet askerlerinden kaynaklanan bir durumdur.  Ayrıca bu yıllarda piramidin içeri doğru ani bir kıvrım yaptığı görülür. Sovyetler Birliği’nin üyesi olan RSFSC’nin[2] 1941 yılı nüfusunun yaklaşık %12.3’ü yani 13,6 milyon kişi hayatını kaybetmiştir. Nüfus piramidindeki akisler böylesine nüfus yapısını etkilemiş olayların düzenli aralıklarla olan etkileridir.

Rs_3.png

II. Dünya Savaşı’nda ölen genç Sovyet askerlerinin pek çoğunun çocuğu daha olmamıştı, bu yüzden bir doğum açığı meydana gelmiştir. Bu doğmamış çocukların büyüyüp kendi çocuklarına sahip olacağı 20-30 yıl sonrasında, nüfus piramidi bir daha içeri doğru kıvrıldı. Çünkü nüfus piramidi (Şekil II’de) görülebileceği gibi savaş sırasında doğanların sayısı, savaş öncesi ve sonrasından oldukça düşük bir düzeydeydi.

SSCB’nin yıkıldığı dönemde ilk aksin üzerinden bir nesil daha geçmişti, yani ölen Sovyet askerlerinin hiç doğmamış torunlarının doğması gerek yıllar gelmişti. Zaten nüfus piramidindeki beklenen içeri doğru kıvrılma hareketi Rus Çaprazı ile birleşince Sovyetler ve ardından Rusya bir nüfus krizi ile karşı karşıya kaldı.

Şekil II. Rusya Nüfus Piramidi (Wikipedia'dan Alınarak Düzenlenmiştir)

Daha önce bahsedildiği gibi 2013-2015 yılları arası doğal nüfus artışında gözlenen pozitif hareket günümüzde yaşanan bir sonraki akisle karşılaştığından Rusya nüfusunun artış hızı negatif bir yön seyretmeye başlamıştır.  Aslında 2013-2015 yılları arasında gözlenen pozitif yöndeki eğilimin bir sebebi de doğum oranını arttırmaya yönelik teşviklere ek olarak iki akis arasında gerçekleşen bir tampon dönem olan 1980’lerin yansıması olmasından kaynaklıdır. Ancak unutmamak gerekir ki yaşanan bu akisler tek başlarına doğal nüfus artışı üzerinde belirleyici bir faktör değildir.

KAYNAKLAR

  1. Newbold, K.B. (2010). Population Geography Tools and Issues. Plymouth: Rowman & Littlefield Publishers.

  2. Şahin, S. (2015). Geçmiş Günümüz ve Gelecekte Nüfus Gerçeği. Ankara: Pegem Akademi.

  3. Pant, H. (2017). Russia's Demographic Trajectory: Dimensions and Implications, 29 Mayıs 2019 tarihinde https://www.orfonline.org/research/russias-demographic-trajectory-dimensions-and-implications/ adresinden edinilmiştir.

  4. Karlin, A. (2013). The Russian Cross Becomes A Hexagon19 Mayıs 2019 tarihinde https://akarlin.com/2013/01/the-russian-cross-becomes-a-hexagon/ adresinden edinilmiştir.

  5. worldpopulationreview.com, (2019). 16 Mayıs 2019 tarihinde http://worldpopulationreview.com/countries/russia-population/ adresinden alınmıştır.

  6. wikipedia.org, (2019). https://en.wikipedia.org/wiki/Russian_Cross, adresinden edinilmiştir.

  7. Rosenberg, M. (2019). Population Decline in Russia, 29 Mayıs 2019 tarihinde https://www.thoughtco.com/population-decline-in-russia-1435266, adresinden edinilmiştir.

  8. Vishnevsky, A.G. (2019). Family, Fertility, and Demographic Dynamics in Russia: Analysis and Forecast, 25 Mayıs 2019 tarihindehttps://www.rand.org/pubs/conf_proceedings/CF124/CF124.chap1.html, adresinden edinilmiştir.

  9. Brainerd, E. (2007). Uncounted costs of World War II: The effects of changing sex ratios on marriage and fertility of Russian women. Washington, DC: National Council for Eurasian and East European Research.

  10. GKS (2019).01 Haziran 2019 tarihinde http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/, adresinden edinilmiştir.

Notlar

 

  1. GKS, Rusya Federasyonu İstatistik Servisinden veriler alınarak grafikler oluşturulmuştur.

  2. Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti

  3. Bakınız. Kocalar, A., Üstün, Y. & Alan, M. (2018). Nüfusu yok olmaya yüz tutmuş bir cumhuriyet: Adıgey. Marmara Coğrafya Dergisi, (37), 152-166. DOI: 10.14781/mcd.386179